નમસ્કાર મિત્રો! ફોરેક્સ પાઠશાળા (Forex Pathshala) ના આ બેઝિક ટુ એડવાન્સ લર્નિંગ બ્લોગમાં તમારું સ્વાગત છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ગુજરાતમાં અને સમગ્ર ભારતમાં "શેરબજાર (Share Market)" શબ્દ ઘરે-ઘરે જાણીતો બની ગયો છે. એક સમય હતો જ્યારે લોકો શેરબજારને 'સટ્ટો' કે 'જુગાર' માનતા હતા, પરંતુ આજે યુવાનોથી લઈને વડીલો સુધી બધા સમજી ગયા છે કે જો સાચા જ્ઞાન સાથે આ બજારમાં કામ કરવામાં આવે, તો આ એક પ્રોફેશનલ બિઝનેસ છે.
પરંતુ, સમસ્યા એ છે કે 90% લોકો અધૂરા જ્ઞાન સાથે બજારમાં પ્રવેશે છે. તેઓ કોઈના કહેવાથી કે ન્યૂઝ ચેનલ જોઈને પોતાના મહેનતના પૈસા રોકી દે છે અને અંતે મોટું નુકસાન સહન કરે છે. આજના આ 2000+ શબ્દોના અત્યંત ડીટેઈલ આર્ટિકલમાં આપણે બિલકુલ શૂન્યથી (Zero Level થી) શરૂઆત કરીશું. આપણે સમજીશું કે ભારતીય શેરબજાર વાસ્તવમાં શું છે, તે કેવી રીતે કામ કરે છે, BSE અને NSE શું છે, અને તમે એક સફળ ટ્રેડર કે રોકાણકાર કેવી રીતે બની શકો છો.
ભારતીય શેરબજાર (NSE અને BSE) નું બેઝિક એનાલિસિસ
શેરબજાર (Share Market) એટલે શું?
'શેર' (Share) નો અર્થ થાય છે 'હિસ્સો'. જ્યારે કોઈ કંપનીને પોતાનો વ્યાપાર વધારવા માટે મોટા ભંડોળ (પૈસા) ની જરૂર પડે છે, ત્યારે તે બેંકમાંથી લોન લેવાને બદલે પબ્લિક (સામાન્ય જનતા) પાસેથી પૈસા માંગે છે. બદલામાં કંપની પોતાના માલિકી હકના નાના-નાના ટુકડા કરી દે છે, જેને શેર (Shares) કહેવાય છે.
જ્યારે તમે રિલાયન્સ (Reliance) કે ટાટા મોટર્સ (Tata Motors) નો 1 શેર ખરીદો છો, ત્યારે તમે કાયદેસર રીતે તે કંપનીના તેટલા ભાગના માલિક (Shareholder) બની જાઓ છો. જો કંપની ભવિષ્યમાં સારો નફો કરશે, તો તમારા શેરનો ભાવ પણ વધશે અને કંપની તમને નફામાંથી હિસ્સો (જેને Dividend - ડિવિડન્ડ કહેવાય) પણ આપશે. આ શેરોની જ્યાં ખરીદ-વેચાણ થાય છે, તે બજારને શેરબજાર (Stock Market) કહેવામાં આવે છે.
BSE અને NSE શું છે? (Stock Exchanges)
જેમ શાકભાજી ખરીદવા માટે શાકમાર્કેટ હોય છે, તેમ શેર ખરીદવા માટે સ્ટોક એક્સચેન્જ (Stock Exchange) હોય છે. ભારતમાં મુખ્ય બે સ્ટોક એક્સચેન્જ છે:
1. BSE (Bombay Stock Exchange)
આ એશિયાનું સૌથી જૂનું સ્ટોક એક્સચેન્જ છે (સ્થાપના 1875). આમાં 5000 થી વધુ કંપનીઓ લિસ્ટેડ છે. BSE નો મુખ્ય ઇન્ડેક્સ (આંક) સેન્સેક્સ (Sensex) છે. સેન્સેક્સ એ BSE ની ટોપ 30 સૌથી મોટી કંપનીઓની કામગીરી દર્શાવે છે.
2. NSE (National Stock Exchange)
આ ભારતનું સૌથી મોટું અને આધુનિક એક્સચેન્જ છે. આમાં ટ્રેડિંગ વોલ્યુમ (ખરીદ-વેચાણની માત્રા) સૌથી વધુ હોય છે. NSE નો મુખ્ય ઇન્ડેક્સ નિફ્ટી 50 (Nifty 50) છે, જે ભારતની ટોપ 50 કંપનીઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.
શેરબજારમાં કામ કેવી રીતે શરૂ કરવું? (Demat Account)
શેરબજારમાં સીધા જ પૈસા લઈને જઈ શકાતું નથી. તમારે એક બ્રોકર (Stock Broker) ની જરૂર પડે છે. બ્રોકર એટલે એવી કંપની (જેમ કે Zerodha, Angel One, Upstox વગેરે) જે તમને શેરબજાર સાથે જોડે છે.
ટ્રેડિંગ શરૂ કરવા માટે તમારે 2 પ્રકારના એકાઉન્ટ ખોલાવવા પડે છે (જે હવે એકસાથે જ ખુલી જાય છે):
- ટ્રેડિંગ એકાઉન્ટ (Trading Account): આ એકાઉન્ટનો ઉપયોગ શેર ખરીદવા અને વેચવા માટેના ઓર્ડર નાખવા માટે થાય છે.
- ડીમેટ એકાઉન્ટ (Demat Account): તમે જે શેર ખરીદો છો, તે ડિજિટલ સ્વરૂપમાં (Dematerialized Form માં) આ એકાઉન્ટમાં સુરક્ષિત રીતે જમા થાય છે.
ટ્રેડિંગના પ્રકાર: ઇન્ટ્રાડે અને ડિલિવરી
ટ્રેડિંગના મુખ્ય 2 પ્રકાર (Types of Trading)
બજારમાં લોકો અલગ-અલગ ઉદ્દેશ્યથી આવે છે. કેટલાક લાંબા ગાળા માટે આવે છે, તો કેટલાક રોજના રોજ પૈસા કમાવવા આવે છે. ચાલો તેને સમજીએ:
૧. ઇન્ટ્રાડે ટ્રેડિંગ (Intraday Trading / MIS)
આમાં તમે સવારે શેર ખરીદો છો અને બજાર બંધ થાય (3:30 વાગ્યા) પહેલાં તેને વેચી દો છો. આમાં તમને બ્રોકર તરફથી માર્જિન (Leverage) મળે છે. એટલે કે તમારી પાસે 10,000 રૂપિયા હોય, તો તમે 50,000 રૂપિયાના શેર ખરીદી શકો છો. જોકે, આ ખૂબ જ જોખમી પદ્ધતિ છે અને યોગ્ય ઇન્ટ્રાડે ટ્રેડિંગના નિયમો સમજ્યા વિના ક્યારેય ન કરવી જોઈએ.
૨. ડિલિવરી ટ્રેડિંગ (Delivery Trading / CNC / Investment)
આ પદ્ધતિમાં તમે શેર ખરીદીને તેને તમારા ડીમેટ એકાઉન્ટમાં જમા (Hold) કરો છો. તમે આ શેરને 2 દિવસ, 2 મહિના કે 20 વર્ષ સુધી સાચવી શકો છો. જ્યારે તમને યોગ્ય નફો મળે, ત્યારે તમે તેને વેચી શકો છો. લાંબા ગાળે સંપત્તિ (Wealth) બનાવવા માટે આ સૌથી સુરક્ષિત રસ્તો છે.
સફળ ટ્રેડર બનવાના ગોલ્ડન રૂલ્સ (Conclusion)
શેરબજાર એ પૈસા કમાવવાનું મશીન નથી, તે એક બિઝનેસ છે. જો તમે શરૂઆત કરી રહ્યા છો, તો કોઈની પાસેથી ઉછીના પૈસા લઈને કે લોન લઈને બજારમાં ક્યારેય ન આવો. શરૂઆતમાં ફક્ત શીખવા પર (Learning) ફોકસ કરો.
માર્કેટમાં ટેક્નિકલ એનાલિસિસ (Technical Analysis) શીખો, ચાર્ટ વાંચતા શીખો અને સ્માર્ટ મની કોન્સેપ્ટ (SMC) ના આધારે માર્કેટના ઓપરેટર્સની ચાલ સમજતા શીખો. રિસ્ક મેનેજમેન્ટ (Risk Management) વિના તમે ગમે તેટલો નફો કરશો, બજાર એક દિવસમાં બધું પાછું લઈ લેશે.