નમસ્કાર ટ્રેડર મિત્રો! ફોરેક્સ પાઠશાળા (Forex Pathshala) ના આ ડીટેઈલ અને એડવાન્સ લર્નિંગ બ્લોગમાં તમારું હાર્દિક સ્વાગત છે. ભારતીય શેરબજાર (Indian Share Market) માં દરરોજ લાખો નવા લોકો પોતાના નસીબ અજમાવવા આવે છે, અને તેમના મોંઢે એક જ શબ્દ હોય છે — "F&O (Future & Options)".
તમે સમાચારમાં કે સોશિયલ મીડિયા પર સાંભળ્યું જ હશે કે SEBI (સેબી) વારંવાર ચેતવણી આપે છે કે F&O માં ટ્રેડિંગ કરનારા 10 માંથી 9 લોકો નુકસાન કરે છે. તો પછી એવું તો શું છે આ ફ્યુચર અને ઓપ્શનમાં કે લોકો આટલું બધું નુકસાન કરવા છતાં આકર્ષાય છે? આનું મુખ્ય કારણ છે 'લીવરેજ' (Leverage) એટલે કે ઓછા પૈસામાં મોટો વેપાર કરવાની સુવિધા.
આજના આ 2000+ શબ્દોના વિસ્તૃત આર્ટિકલમાં આપણે એકદમ સાદી અને સરળ ગુજરાતી ભાષામાં સમજીશું કે ડેરિવેટિવ્સ માર્કેટ (Derivatives Market) શું છે, ફ્યુચર (Future) અને ઓપ્શન (Option) વચ્ચે શું તફાવત છે, અને તમે સાચી પ્રાઈઝ એક્શનનો ઉપયોગ કરીને આ જોખમી બજારમાં કેવી રીતે સુરક્ષિત રહી શકો છો.
ફ્યુચર અને ઓપ્શન માર્કેટ: ડેરિવેટિવ્સનું એનાલિસિસ
ડેરિવેટિવ્સ માર્કેટ (Derivatives Market) એટલે શું?
F&O સમજતા પહેલા તમારે 'ડેરિવેટિવ' શબ્દ સમજવો પડશે. ડેરિવેટિવ એટલે એવી કોઈપણ વસ્તુ જેની પોતાની કોઈ કિંમત નથી હોતી, પણ તે તેની કિંમત કોઈ બીજી મુખ્ય વસ્તુ (Underlying Asset) પરથી મેળવે છે.
ઉદાહરણ તરીકે: દૂધમાંથી દહીં બને છે. દહીંની પોતાની કોઈ કિંમત દૂધ વગર શક્ય નથી. જો દૂધનો ભાવ વધશે, તો દહીંનો ભાવ પણ વધશે. અહીં 'દૂધ' એ મુખ્ય એસેટ છે અને 'દહીં' એ ડેરિવેટિવ છે. શેરબજારમાં, જ્યારે તમે રિલાયન્સ (Reliance) નો શેર ખરીદો છો, ત્યારે તે રોકડ બજાર (Cash Market) કહેવાય છે. પરંતુ જ્યારે તમે રિલાયન્સનો ફ્યુચર (Future) કે ઓપ્શન (Option) ખરીદો છો, ત્યારે તમે કોઈ શેર નથી ખરીદતા, તમે માત્ર એક કરાર (Contract) ખરીદો છો. આ કોન્ટ્રાક્ટનો ભાવ રિલાયન્સના અસલી શેરના ભાવ પર આધાર રાખે છે.
ફ્યુચર ટ્રેડિંગ (Future Trading) કેવી રીતે કામ કરે છે?
ફ્યુચર ટ્રેડિંગ એટલે ભવિષ્યના કોઈ ચોક્કસ દિવસે, અગાઉથી નક્કી કરેલા ભાવે કોઈ શેર કે ઇન્ડેક્સ ખરીદવા કે વેચવાનો કાનૂની કરાર.
ફ્યુચર ટ્રેડિંગની 3 મોટી ખાસિયતો:
- માર્જિન (Margin): ધારો કે રિલાયન્સના 250 શેર રોકડમાં ખરીદવા 7 લાખ રૂપિયા જોઈએ. પરંતુ ફ્યુચરમાં તમે માત્ર 1.5 લાખ રૂપિયા (માર્જિન મની) આપીને 250 શેરનો આખો લોટ (Lot) કંટ્રોલ કરી શકો છો.
- બંને દિશામાં નફો (Short Selling): કેશ માર્કેટમાં તમે પહેલા ખરીદીને પછી જ વેચી શકો છો. પરંતુ ફ્યુચરમાં, જો તમને લાગે કે બજાર પડવાનું છે, તો તમે તમારી પાસે શેર ન હોવા છતાં તેને પહેલા Sell (શોર્ટ) કરી શકો છો.
- એક્સપાયરી (Expiry): ફ્યુચર કોન્ટ્રાક્ટ્સ દર મહિનાના છેલ્લા ગુરુવારે એક્સપાયર (પૂરા) થાય છે. તમારે તે તારીખ પહેલાં તમારો નફો કે નુકસાન બુક કરીને બહાર નીકળવું પડે છે.
ઓપ્શન ટ્રેડિંગ (Option Trading) શું છે?
ઓપ્શન ટ્રેડિંગ ફ્યુચર કરતા પણ વધુ આકર્ષક અને 10 ગણું વધુ જોખમી છે. અહીં તમે માત્ર પ્રીમિયમ (Premium) આપીને બજારની દિશા પર સટ્ટો લગાવો છો. ઓપ્શનમાં બે મુખ્ય પ્રકાર હોય છે:
- ૧. Call Option (CE): જ્યારે તમને પ્રાઈઝ એક્શન જોઈને લાગે કે માર્કેટ ઉપર (Bullish) જશે, ત્યારે તમે કોલ (CE) ખરીદો છો. માર્કેટ જેટલું ઉપર જશે, તમારા પ્રીમિયમનો ભાવ એટલો વધશે.
- ૨. Put Option (PE): જ્યારે તમને લાગે કે માર્કેટ નીચે (Bearish) જશે, ત્યારે તમે પુટ (PE) ખરીદો છો. માર્કેટ જેટલું નીચે પડશે, પુટનો ભાવ એટલો જ વધશે.
F&O ટ્રેડિંગના જોખમો અને રિસ્ક મેનેજમેન્ટ
F&O માં 90% લોકો નુકસાન કેમ કરે છે? (Risks)
લોકો કેશ માર્કેટ છોડીને ઓપ્શન બાઈંગમાં એટલા માટે આવે છે કારણ કે તેમાં 5000 રૂપિયાથી પણ ટ્રેડિંગ થઈ શકે છે. પરંતુ આ જ તેની સૌથી મોટી જાળ (Trap) છે.
૧. ટાઈમ ડીકે (Time Decay / Theta): ઓપ્શન કોન્ટ્રાક્ટ્સ બરફના ટુકડા જેવા હોય છે. જેમ જેમ એક્સપાયરી (સાપ્તાહિક ગુરુવાર કે બુધવાર) નજીક આવે છે, તેમ તેમ તેનો ભાવ આપમેળે ઓગળવા લાગે છે. જો માર્કેટ એક જ જગ્યાએ ઊભું રહે (સાઇડવેઝ), તો પણ ઓપ્શન બાયરને નુકસાન થાય છે.
૨. ઓવર લીવરેજ: ઓછા પૈસામાં મોટી પોઝિશન લેવાની લાલચમાં ટ્રેડર્સ ઓવર-ટ્રેડિંગ કરે છે અને એક જ ખોટા ટ્રેડમાં એકાઉન્ટ ઝીરો કરી બેસે છે.
૩. ઝીરો હીરો (Zero to Hero) ટ્રેડિંગ: એક્સપાયરીના દિવસે લોકો 5 રૂપિયાનો ઓપ્શન ખરીદીને તે 50 રૂપિયા થશે તેવી આશા રાખે છે, જેને 'જુગાર' કહેવાય. પ્રોફેશનલ ટ્રેડર્સ ક્યારેય OTM (Out of The Money) ઓપ્શન ખરીદતા નથી.
નિષ્કર્ષ (Conclusion)
F&O બજાર સ્માર્ટ મની (Institutions) ની રમત છે. જો તમે કોઈ જ્ઞાન વગર માત્ર બે લીટી દોરીને આમાં પૈસા કમાવવાનું વિચારી રહ્યા છો, તો બજાર તમને ક્યારેય માફ નહિ કરે.
જો તમારે F&O માં સાતત્યપૂર્ણ નફો કમાવવો હોય, તો પહેલા રોકડ બજાર (Cash Segment) માં સ્વિંગ ટ્રેડિંગ કરીને પ્રાઈઝ એક્શન પર પકડ બનાવો. ત્યારપછી જ ઓપ્શન માર્કેટમાં એક લોટ (Lot) સાથે એન્ટ્રી લો. રિસ્ક મેનેજમેન્ટ અને સ્ટોપ લોસ જ તમને આ બજારમાં બચાવી શકશે.