નમસ્કાર ટ્રેડર મિત્રો! ફોરેક્સ પાઠશાળા (Forex Pathshala) ના આ ડીટેઈલ લર્નિંગ બ્લોગમાં તમારું સ્વાગત છે. જ્યારે પણ ટ્રેડિંગની વાત આવે છે, ત્યારે મોટાભાગના લોકો માત્ર શેરબજાર (Share Market) કે નિફ્ટી-બેંક નિફ્ટી વિશે જ વિચારે છે. પરંતુ, શું તમને ખબર છે કે દુનિયાનું સૌથી મોટું ફાઇનાન્શિયલ માર્કેટ કયું છે? તે શેરબજાર નથી, તે છે — ફોરેક્સ માર્કેટ (Forex Market).
ફોરેક્સ માર્કેટ એટલું મોટું છે કે વિશ્વના તમામ શેરબજારોને ભેગા કરી દઈએ, તો પણ તેનું વોલ્યુમ ફોરેક્સ માર્કેટની આસપાસ પણ નથી પહોંચતું. અહીં રોજના 6 થી 7 ટ્રિલિયન ડૉલર (Trillion Dollars) થી પણ વધુનું ટ્રેડિંગ થાય છે! આ જ કારણ છે કે દુનિયાભરના પ્રોફેશનલ ટ્રેડર્સ ફોરેક્સમાં ટ્રેડિંગ કરવાનું વધુ પસંદ કરે છે.
આજના આ 2000+ શબ્દોના અત્યંત ડીટેઈલ આર્ટિકલમાં આપણે એકદમ સાદી અને સરળ ગુજરાતી ભાષામાં સમજીશું કે ફોરેક્સ માર્કેટ વાસ્તવમાં શું છે, અહીં કોની લે-વેચ થાય છે, Pips અને Lot Size કોને કહેવાય છે, અને ભારતીય શેરબજાર કરતા તે કેટલું અલગ છે.
ફોરેક્સ માર્કેટ: દુનિયાનું સૌથી મોટું બજાર
ફોરેક્સ માર્કેટ (Forex Market) એટલે શું?
Forex (ફોરેક્સ) શબ્દ બે શબ્દો મળીને બન્યો છે: Foreign (વિદેશી) + Exchange (આદાન-પ્રદાન). એટલે કે વિદેશી મુદ્રા (કરન્સી) નું ખરીદ-વેચાણ.
ધારો કે તમે અમેરિકા (USA) ફરવા જવાના છો. તમારી પાસે ભારતીય રૂપિયા (INR) છે, પણ અમેરિકામાં તો ડૉલર (USD) ચાલશે. એટલે તમે એરપોર્ટ પર જઈને તમારા રૂપિયા આપીને તેની સામે ડૉલર ખરીદો છો. બસ! તમે અજાણતા જ ફોરેક્સ માર્કેટમાં એક ટ્રેડ કરી લીધો!
ફોરેક્સ માર્કેટમાં આપણે કરન્સી પેર (Currency Pair - જોડી) માં ટ્રેડિંગ કરીએ છીએ. આપણે હંમેશા એક દેશની કરન્સી વેચીને બીજા દેશની કરન્સી ખરીદીએ છીએ. આખી દુનિયાની બેંકો, મલ્ટીનેશનલ કંપનીઓ અને ટ્રેડર્સ આ માર્કેટમાં સતત કરન્સીની લે-વેચ કરતા હોય છે, જેના કારણે ભાવમાં સેકન્ડોમાં વધઘટ થાય છે.
કરન્સી પેર (Currency Pair) કેવી રીતે કામ કરે છે?
ફોરેક્સમાં કોઈ એક સિંગલ કરન્સીનો ટ્રેડ નથી થતો. તે હંમેશા જોડીમાં (Pair) માં હોય છે. દુનિયાની સૌથી પ્રચલિત પેર છે EUR/USD (યુરો / યુએસ ડૉલર).
- Base Currency (બેઝ કરન્સી): જે પહેલું નામ હોય (જેમ કે EUR), તેને બેઝ કરન્સી કહેવાય છે. તેની વેલ્યુ હંમેશા 1 હોય છે.
- Quote Currency (ક્વોટ કરન્સી): જે બીજું નામ હોય (જેમ કે USD), તેને ક્વોટ કરન્સી કહેવાય છે.
ઉદાહરણ: જો EUR/USD નો ભાવ 1.1000 ચાલી રહ્યો છે, તો તેનો અર્થ એ છે કે તમારે 1 યુરો (EUR) ખરીદવા માટે 1.1000 ડૉલર (USD) ચૂકવવા પડશે.
જો તમને લાગે કે અમેરિકાનું અર્થતંત્ર નબળું પડી રહ્યું છે અને યુરોપ મજબૂત થઈ રહ્યું છે, તો તમે EUR/USD માં Buy (Long) નો ટ્રેડ લેશો. અને જો તમને લાગે કે ડૉલર મજબૂત થશે, તો તમે Sell (Short) નો ટ્રેડ લેશો.
પીપ્સ (Pips) અને લોટ સાઈઝ (Lot Size) ની ગણતરી
Pips (પીપ્સ) અને Lot Size (લોટ સાઈઝ) શું છે?
૧. Pips (પીપ્સ) એટલે શું?
શેરબજારમાં આપણે કહીએ છીએ કે "શેરનો ભાવ 10 રૂપિયા વધ્યો". પરંતુ ફોરેક્સમાં કરન્સી 0.0001 ના ડેસિમલ (પોઈન્ટ પછી 4 આંકડા) માં ચાલે છે. કરન્સીમાં થતા સૌથી નાના ફેરફારને 'Pip' (Percentage in Point) કહેવાય છે. દા.ત. જો EUR/USD નો ભાવ 1.1000 થી વધીને 1.1005 થાય, તો તેનો અર્થ કે માર્કેટ 5 Pips ઉપર ગયું.
૨. Lot Size (લોટ સાઈઝ)
ફોરેક્સમાં તમે 1 કે 2 કરન્સી છૂટક ખરીદી શકતા નથી, તે લોટમાં ખરીદાય છે.
- Standard Lot (1.00): 1,00,000 યુનિટ્સ (આમાં 1 pip બરાબર 10 ડૉલરનો નફો/નુકસાન થાય)
- Mini Lot (0.10): 10,000 યુનિટ્સ (1 pip બરાબર 1 ડૉલર)
- Micro Lot (0.01): 1,000 યુનિટ્સ (1 pip બરાબર 0.10 સેન્ટ)
શેરબજાર (Stock Market) VS ફોરેક્સ માર્કેટ (Forex Market)
નવા ટ્રેડર્સને હંમેશા મૂંઝવણ હોય છે કે ઇન્ડિયન માર્કેટ બેસ્ટ છે કે ફોરેક્સ? ચાલો સમજીએ:
- ટ્રેડિંગનો સમય: શેરબજાર સવારે 9:15 થી બપોરે 3:30 સુધી જ ચાલે છે. જ્યારે ફોરેક્સ માર્કેટ અઠવાડિયાના 5 દિવસ, 24 કલાક (24/5) ખુલ્લું રહે છે. તમે નોકરી કે ધંધો પતાવીને રાત્રે પણ ટ્રેડિંગ કરી શકો છો.
- વોલેટિલિટી અને લિક્વિડિટી: શેરબજારમાં ઘણીવાર 'અપર સર્કિટ' કે 'લોઅર સર્કિટ' લાગે છે અને શેર ફસાઈ જાય છે. ફોરેક્સમાં એટલું બધું વોલ્યુમ હોય છે કે તમે ગમે ત્યારે સેકન્ડના 100માં ભાગમાં ખરીદી કે વેચાણ કરી શકો છો.
- લીવરેજ (Leverage): શેરબજારમાં ઇન્ટ્રાડે માટે બ્રોકર 5 ગણું માર્જિન આપે છે. જ્યારે ફોરેક્સમાં ઇન્ટરનેશનલ બ્રોકર્સ 1:500 કે 1:1000 સુધીનું જંગી લીવરેજ આપે છે. જોકે, આ ખૂબ જોખમી પણ છે.
નિષ્કર્ષ અને SMC ની ભૂમિકા
ફોરેક્સ માર્કેટ સંપૂર્ણપણે ટેક્નિકલ એનાલિસિસ અને દેશોની ઇકોનોમી (Fundamental Analysis) પર ચાલે છે. આમાં નાના ઇન્ડિકેટર્સ કામ નથી કરતા. દુનિયાની મોટી સેન્ટ્રલ બેંકો (જેમ કે US Federal Reserve) આ બજારને ચલાવે છે.
તેથી, જો તમારે ફોરેક્સમાં સફળ થવું હોય તો તમારે સ્માર્ટ મની કોન્સેપ્ટ (SMC) અને પ્રાઈઝ એક્શન (Price Action) શીખવું જ પડશે. તમારે એ શોધવું પડશે કે બેંકો કયા લેવલ પર લિક્વિડિટી (Liquidity) ગ્રેબ કરી રહી છે અને તેમના ઓર્ડર બ્લોક્સ ક્યાં છે.